Phương thức sản xuất là cách con người kết hợp lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất để tạo ra của cải vật chất. Bài viết trình bày cấu trúc, cách phân loại theo MTS, MTO, lắp ráp theo đơn hàng, vai trò và bảy giai đoạn phát triển của phương thức sản xuất trong lịch sử.
1. Phương thức sản xuất là gì?
Phương thức sản xuất là phương pháp con người sử dụng trong quá trình sản xuất của cải vật chất. Đó là sự kết hợp của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất: sử dụng công cụ và tài nguyên tác động vào tự nhiên. Từ đó tạo ra của cải vật chất, phục vụ cho sự tồn tại và phát triển của con người.Mỗi giai đoạn của lịch sử sẽ có một phương thức sản xuất khác nhau. Sự kế thừa và thay thế tiếp nối nhau của các phương thức sản xuất trong lịch sử quyết định sự phát triển của xã hội loài người từ cổ đại đến hiện đại.
2. Cấu trúc của phương thức sản xuất
Như đã nói ở phần trên về phương thức sản xuất là gì, cốt lõi chính là sự kết hợp của 2 phần là lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.2.1 Lực lượng sản xuất
Lực lượng sản xuất bao gồm hai yếu tố chính là người lao động và tư liệu sản xuất, đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra năng lực sản xuất và thực hiện quá trình biến đổi các thành phần vật chất của tự nhiên để đáp ứng nhu cầu của xã hội và con người. Lực lượng sản xuất có khả năng tạo ra năng lực sản xuất và năng lực thực tiễn, giúp đáp ứng các nhu cầu cụ thể và biến đổi các thành phần vật chất của tự nhiên để phục vụ cho sự tiến bộ của xã hội và con người.
2.2 Quan hệ sản xuất
Một trong những khía cạnh quan trọng nhất của quá trình sản xuất là quan hệ sản xuất giữa các cá nhân và tổ chức. Quan hệ sản xuất là mối quan hệ kinh tế và vật chất giữa người với người trong quá trình sản xuất, và đó là mối quan hệ kinh tế quan trọng nhất trong các mối quan hệ vật chất giữa người với người.
- Tính sở hữu đối với tư liệu sản xuất.
- Tính mật thiết trong tổ chức quản lý và trao đổi hoạt động với nhau.
- Tính kết nối về phân phối sản phẩm lao động.
3. Phân loại phương thức sản xuất
3.1. Phương thức sản xuất để lưu kho
Sản xuất để lưu kho (Make to stock - MTS) là một chiến lược sản xuất truyền thống dựa trên dự báo nhu cầu về các mặt hàng trong xã hội. Đây là một phương pháp hữu dụng khi có thể dự đoán được cầu, từ đó sản xuất trên nhu cầu đó. Ví dụ, đồ chơi vào các dịp có lễ hội diễn ra. Tuy nhiên, phương thức sản xuất để lưu kho cũng có thể gặp khó khăn khi cầu không thể dự đoán được. Với các doanh nghiệp hoặc sản phẩm có chu kì kinh doanh không thể đoán trước, phương thức này có thể dẫn đến tình trạng hàng tồn kho quá nhiều và ảnh hưởng đến lợi nhuận, hoặc hàng tồn kho quá ít và bỏ lỡ cơ hội lợi nhuận.
3.2. Sản xuất theo đơn đặt hàng
Phương thức sản xuất theo đơn đặt hàng (Make to order – MTO) là một phương thức sản xuất cho phép khách hàng đặt mua các sản phẩm được xây dựng theo yêu cầu của họ, đặc biệt là hữu ích với các sản phẩm cần tùy chỉnh nhiều. Điều này giúp giảm các vấn đề về hàng tồn kho, đồng thời giúp tăng tính linh hoạt và độ chính xác trong sản xuất. Tuy nhiên, phương thức này thường gây ra thời gian chờ đợi của khách hàng kéo dài và yêu cầu quản lý sản xuất chặt chẽ để đảm bảo quá trình được thực hiện đúng thời gian và đảm bảo chất lượng sản phẩm.
3.3. Sản xuất lắp ráp theo đơn hàng
Phương thức sản xuất lắp ráp theo đơn hàng là sự kết hợp của MTS và MTO. Trong đó các công ty dự trữ các bộ phận cơ bản dựa trên dự đoán nhu cầu, nhưng không lắp ráp chúng cho đến khi khách hàng đặt hàng. Phương thức này có ưu điểm là cho phép tùy biến nhanh các sản phẩm dựa trên nhu cầu của khách hàng. Ví dụ cụ thể là trong ngành nhà hàng, họ sẽ chuẩn bị trước một số nguyên liệu thô và sau đó chờ đợi đơn đặt hàng của khách hàng để bắt đầu thực hiện món ăn. Nhược điểm của phương thức này là một công ty có thể nhận được quá nhiều đơn đặt hàng để xử lí, trong khi chỉ có số lượng giới hạn lao động và các thành phần trong tay, dẫn đến khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu của khách hàng.
4. Vai trò của phương thức sản xuất
Sự phát triển của phương thức sản xuất là một yếu tố quan trọng trong việc phản ánh sự tiến bộ của con người qua các giai đoạn lịch sử và đồng thời phản ánh các đặc trưng của xã hội tại thời điểm đó. Khi một phương thức sản xuất mới được áp dụng, nó có thể thay đổi cấu trúc của xã hội, chính trị và kinh tế cũng như cấu trúc giai cấp. Ví dụ, sự xuất hiện của máy móc trong quá trình sản xuất đã tác động mạnh mẽ đến sự phát triển kinh tế và cấu trúc giai cấp của xã hội tại thời điểm đó.
5. Lịch sử phát triển của phương thức sản xuất
Theo một cách phân kỳ trong lý luận kinh tế chính trị, phương thức sản xuất trong lịch sử được chia thành bảy giai đoạn: 1. Phương thức cộng sản nguyên thủy: Đây là giai đoạn sản xuất đầu tiên của con người, với lực lượng sản xuất và năng suất rất thấp. Sản xuất được thực hiện theo tính chất tập thể. 2. Phương thức sản xuất châu Á: Đây là hình thái mà ruộng đất thuộc sở hữu công xã, nhà nước tập quyền thu cống nạp từ các công xã. 3. Phương thức sản xuất chiếm hữu nô lệ: Trong giai đoạn này, sản xuất được thực hiện để đáp ứng nhu cầu của chủ nô thông qua việc bóc lột trực tiếp lao động của người nô lệ và đối xử tàn nhẫn với họ. 4. Phương thức sản xuất phong kiến: Giai đoạn này dựa trên chế độ sở hữu phong kiến về tài nguyên sản xuất, với sự bóc lột sức lao động chủ yếu thông qua ruộng đất. Nông dân sử dụng công cụ sản xuất thủ công và không có sự tiến bộ về năng suất. 5. Phương thức sản xuất tư bản: Đây là giai đoạn của chế độ sản xuất tư bản, với sự sở hữu tư nhân về tài nguyên sản xuất và bóc lột các công nhân. Phương thức này thay thế cho phong kiến. 6. Phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa: Đây là cách thức xây dựng nền sản xuất theo hướng xã hội chủ nghĩa, nhằm tạo ra lực lượng sản xuất tiên tiến phù hợp với thời đại. 7. Phương thức sản xuất cộng sản: Giai đoạn này được đặc trưng bởi sự phát triển lực lượng sản xuất với trình độ cao hơn so với tư bản. Chế độ sở hữu tài nguyên đã được xác định và không còn sự bóc lột người lao động. Sản xuất cộng sản nhằm mục đích thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng của toàn bộ cộng đồng xã hội.Chọn thiết bị cho phương thức sản xuất
Dù nhà máy chạy theo MTS, MTO hay lắp ráp theo đơn hàng, dữ liệu sản lượng, tồn kho và tiến độ đều phải được thu thập ngay tại chuyền. Kỹ sư IPC247 thường đặt một máy tính công nghiệp không quạt làm gateway tại mỗi công đoạn để nối PLC, máy đọc mã và cân điện tử với phần mềm quản lý. Khi chọn máy, cần xét ba tiêu chí:
- Dải nhiệt hoạt động rộng, tối thiểu −20…60 °C, thiết kế không quạt để chạy liên tục trong xưởng nhiều bụi.
- Đủ cổng COM RS-232/422/485, LAN và DIO cách ly để nối thiết bị cũ và mới trên cùng chuyền.
- Nguồn 9–36 V DC, gắn DIN-rail hoặc treo tường để lắp gọn trong tủ điện.
Mẫu phổ biến là Advantech UNO-2271G (2 cổng LAN, mở rộng COM/DIO qua iDoor) cho công đoạn nhỏ và Advantech ARK-2121F (6 COM, DIO cách ly, nguồn 9–36 V DC, −20…70 °C khi dùng SSD nhiệt rộng) cho tủ điều khiển trung tâm. Xem thêm danh mục máy tính công nghiệp không quạt hoặc dùng công cụ chọn máy theo điều kiện lắp đặt để lọc theo nhiệt độ, cổng và nguồn.
Câu hỏi thường gặp về phương thức sản xuất
Phương thức sản xuất là gì?
Phương thức sản xuất là cách con người kết hợp lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất để tạo ra của cải vật chất. Mỗi giai đoạn lịch sử có một phương thức sản xuất đặc trưng và sự thay thế giữa chúng quyết định sự phát triển của xã hội.
Phương thức sản xuất gồm những yếu tố nào?
Phương thức sản xuất gồm hai bộ phận: lực lượng sản xuất (người lao động và tư liệu sản xuất) và quan hệ sản xuất (quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất, tổ chức quản lý và phân phối sản phẩm). Hai bộ phận này tác động qua lại và cùng quyết định năng suất của một nền sản xuất.
MTS, MTO và lắp ráp theo đơn hàng khác nhau ở điểm nào?
MTS (Make to Stock) sản xuất trước theo dự báo rồi lưu kho, phù hợp hàng tiêu chuẩn có cầu ổn định. MTO (Make to Order) chỉ sản xuất khi có đơn, phù hợp sản phẩm tùy chỉnh nhưng khách phải chờ lâu hơn. Lắp ráp theo đơn hàng dự trữ sẵn cụm linh kiện và chỉ lắp hoàn thiện khi có đơn, cân bằng giữa tồn kho và thời gian giao hàng.
Lịch sử có bao nhiêu phương thức sản xuất?
Theo một cách phân kỳ trong lý luận kinh tế chính trị, lịch sử được chia thành bảy phương thức sản xuất: cộng sản nguyên thủy, châu Á, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa. Mỗi phương thức khác nhau ở trình độ lực lượng sản xuất và hình thức sở hữu tư liệu sản xuất.